Γιάννης Μάρκοβιτς Οι θεωρίες για το ψέμα υποστηρίζουν ότι είναι τρεις οι παράγοντες που επηρεάζουν τους ανθρώπους όταν αυτοί ψεύδονται: είναι τα συναισθήματα, η περιπλοκότητα του περιεχομένου της πληροφορίας που μεταδίδουν και ο επιχειρούμενος έλεγχος της συμπεριφοράς τους. Αν ένας από τους τρεις εμφανίζεται, τότε τα ψέματα μπορούν να ανιχνευθούν.
Αναφορικά με τα συναισθήματα και τις διαθέσεις, οι ψεύτες φοβούνται περισσότερο από οτιδήποτε άλλο μην προδοθούν και αποκαλυφθούν, γιατί τα συναισθήματα δεν ελέγχονται, οι μη λεκτικές εκφράσεις δεν μπορούν να προσχεδιασθούν και να κατευθυνθούν, οπότε η πίεση εξωτερικεύει τα συναισθήματα και ο ψεύτης προδίδεται.
Όσον αφορά στο δεύτερο παράγοντα, την περιπλοκότητα του περιεχομένου, οι ψεύτες αναγκάζονται να σκέφτονται καλά και μεθοδικά ποια απάντηση πρέπει να δώσουν ώστε να μην αντιφάσκουν με τα δικά τους λεγόμενα σε προγενέστερο χρόνο. Πρέπει να θυμούνται την ιστορία τους και να την επαναλαμβάνουν ανά πάσα στιγμή, χωρίς διαφοροποιήσεις και παραλλαγές. Σε σχέση με τον τρίτο παράγοντα, οι ψεύτες πιστεύουν ότι ο έλεγχος της συμπεριφοράς και των κινήσεών τους είναι σημαντικός για να είναι πιστευτοί. Προσπαθούν να «καλύψουν» τη νευρικότητα που νοιώθουν, να μην φαίνεται ότι σκέφτονται πριν απαντήσουν, ενώ οι γενικές τους συμπεριφορές μοιάζουν με εκείνες του έντιμου ανθρώπου. Κάνουν όπως ο φωτογράφος που βγάζει μια φωτογραφία και οι φωτογραφούμενοι «στήνονται» ώστε να έχουν τη «σωστή» έκφραση και στάση. Οπότε η προσπάθεια του ψεύτη να ελέγξει τη συμπεριφορά του όταν δυσκολέψουν οι καταστάσεις, γίνεται όλο και μεγαλύτερη. Η γνωσιακή απαίτηση και η προσπάθεια που καταβάλλεται για τον έλεγχο της συμπεριφοράς είναι σημαντικές και η ασκούμενη πίεση οδηγεί σε επιπρόσθετη πίεση και σε λάθη, με αποτέλεσμα να διακινδυνεύει η αποκάλυψη του ψεύδους.
Τα άτομα που ψεύδονται φροντίζουν η συνειδητή και μεθοδευμένη επιλογή τους να έχει το απαραίτητο «κάλυμμα» για να είναι όσο το δυνατόν καλύτερα και περισσότερο πιστευτή. Αυτό γίνεται επιλέγοντας τις κατάλληλες στρατηγικές. Μια στρατηγική είναι να παρουσιάζεται μια ψεύτικη ιστορία κοντά σε μιαν αληθινή. Αυτό απαιτεί καλή γνώση της πραγματικής ιστορίας και ταυτόχρονα ικανότητες να πλάθονται φανταστικά γεγονότα και συμβάντα, ως αληθοφανή. Δηλαδή, πρέπει να είναι ένας «καλός παραμυθάς». Μια άλλη στρατηγική είναι να διατηρεί στενή και συνεχή οπτική επαφή με το συνομιλητή του, είτε για να τον πείσει ότι λέει αλήθειες, είτε για να ελέγχει τις μη λεκτικές αντιδράσεις του και να δείχνει ήρεμος. Επίσης επιλέγεται και η άρνηση για οποιαδήποτε λεπτομερή ή συγκεκριμένη πληροφορία, καθώς και η σιωπή ή η απαξίωση.
Υπάρχουν όμως τρόποι για να διαπιστώσουμε αν ένα άτομο λέει ψέματα ή προσπαθεί να αποκρύψει την αλήθεια; Η απάντηση είναι θετική. Τα ψέματα μπορούν να αποκαλυφθούν μέσα από συμπεριφοριστικά και μη λεκτικά στοιχεία, ειδικά όταν κάποιος φοβάται, απειλείται και θεωρεί ότι διατρέχει κίνδυνο αν πει την αλήθεια ή διαπιστωθεί ότι ψεύδεται. Επίσης, οι αναντιστοιχίες μεταξύ του περιεχομένου της ομιλίας και των συμπεριφοριστικών κινήσεων είναι μια ορθή ένδειξη ότι καταβάλλεται προσπάθεια απόκρυψης της αλήθειας. Αν υπάρχουν ισχυρά στοιχεία ότι ο άνθρωπος ψεύδεται, τότε αυτός πρέπει να ενθαρρυνθεί να μιλήσει, να μην διακόπτεται η ροή του λόγου του, καθώς όσο περισσότερο μιλάει τόσα περισσότερα στοιχεία λεκτικής και μη λεκτικής επικοινωνίας εμφανίζονται που ενισχύουν την αποκάλυψη του ψεύδους.
Αυτός που ψεύδεται αισθάνεται περισσότερο άνετα όταν γίνονται άμεσες ερωτήσεις, που οδηγούν είτε σε μονολεκτικές απαντήσεις είτε σε αυστηρή εξιστόρηση γεγονότων. Αν κάποιος απαντάει σε «ανοικτού τύπου» ερωτήσεις, του γίνονται διευκρινιστικές ερωτήσεις ή ερωτήσεις που του ζητείται να επαναλάβει το ίδιο γεγονός με άλλη σειρά ή με διαφορετικό χαρακτήρα, τότε κινδυνεύει να αποκαλυφθεί και να φανεί ότι ψεύδεται. Γενικά, δεν υπάρχουν στερεοτυπικά στοιχεία που να αποκαλύπτουν το ψεύδος, μπορούν όμως τα παραπάνω να χρησιμεύσουν ως πληροφορίες μαζί με την παρατήρηση και τη συμπεριφορά του εξεταστή. Ο κρυψίνους άνθρωπος και ο ψεύτης δεν εντάσσονται σε κάποιο στερεοτυπικό πλαίσιο και δεν είναι άμεσα αναγνωρίσιμοι και δακτυλοδεικτούμενοι. Οι ψεύτες δεν είναι παραμυθάδες όπως ο βαρόνος Μινχάουζεν ή οι μύτες τους δεν μεγαλώνουν όπως του Πινόκιο, όπως και δεν υπάρχει μια κοινωνική ή επαγγελματική ομάδα που να «στιγματίζεται» ως ψεύτες (π.χ., δικηγόροι ή αρχαίοι Κρητικοί κατά τον Επιμενίδη).
Όλα τα παραπάνω οδηγούν στο συμπέρασμα ότι το ψέμα έχει «κοντά πόδια» και ότι όσο να το «ψηλώνουν» οι ψεύτες, αυτό έχει τα όρια του και δεν μπορεί να «υπερβεί» την αλήθεια. Επίσης, επειδή αυτά είναι κοντά, τα βήματά του είναι μικρά και ελεγχόμενα, οπότε το ψέμα δεν «πάει μακριά» και δεν «τρέχει ταχύτερα» από την αλήθεια. Τέλος, τα κοντά πόδια έχουν μικρή απόσταση από το κεφάλι, άρα η εκμετάλλευση της λογικής και της σκέψης, κάνει τα ψέματα ισχυρά και μεθοδευμένα. Αυτό είναι το προτέρημά τους. Η αλήθεια πορεύεται μαζί με το συναίσθημα, ενώ το ψέμα στηρίζεται στο σχεδιασμό.
Με αυτά και με άλλα, οι ψεύτες ανέρχονται, τα ψέματα πολλαπλασιάζονται και οι αλήθειες «στριμώχνονται». Τα «κοντά πόδια» του ψέματος είναι η βάση διαιώνισης αντιδημοκρατικών συμπεριφορών και το μέσον επίτευξης ιδιοτελών στόχων. Τα κοντά πόδια είναι οι «στυλοβάτες» του απατεώνα και το μέσον προώθησης του οικονομικού εγκλήματος. Το ψέμα είναι το «λάδι» για την παράνομη μηχανή και αυτό που «νοστιμεύει» τα οφέλη της παρανομίας, δίνοντάς τους μια «πικάντικη» χροιά. Απατεώνες, οικονομικοί και πολιτικοί, ψεύδονται συστηματικά, μεθοδικά, οργανωμένα και με προσχέδιο. Ψεύδονται και επιχειρούν να ξεγελάσουν και να παραπλανήσουν, παραμένουν όμως «κοντοπόδαροι»!
1. Από τις εκδόσεις University Studio Press κυκλοφορεί το σύγγραμμα «Στα ίχνη του οικονομικού εγκληματία: Εγχειρίδιο θεωρίας και πρακτικής».
2. Ο Επιμενίδης έγινε αφορμή για ένα γνωστό παράδοξο στη Λογική. Σε ένα ποίημά του είχε γράψει:
Κρῆτες ἀεὶ ψεῦσται (οι Κρήτες είναι πάντα ψεύτες)
Ο καθηγητής Rendel Harris υποστήριξε ότι οι στίχοι αυτοί προέρχονται από το ποίημα του Επιμενίδη Μίνως, το οποίο δε σώζεται, οπότε και το ανακατασκεύασε από τα Συριακά στα αρχαία Ελληνικά ως εξής:
Τύμβον ἐτεκτήναντο σέθεν, κύδιστε, μέγιστε,
Κρῆτες, ἀεὶ ψεῦσται, κακὰ θηρία, γαστέρες ἀργοί·
Ἀλλὰ σύ γ᾿ οὐ θνῇσκεις, ἕστηκας γὰρ ζοὸς αἰεί·
Ἐν γὰρ σοὶ ζῶμεν καὶ κινούμεθ᾿ ἠδὲ καὶ ἐσμέν
Ο Μίνως απευθύνεται στον Δία και του λέει πως οι Κρήτες τον θεωρούν θνητό, αλλά ότι είναι ψεύτες και αυτός είναι στην πραγματικότητα αθάνατος.
Κατά τον 19ο αιώνα διατυπώθηκε με βάσει την φράση αυτή το λογικό παράδοξο, γνωστό και ως «παράδοξο του Επιμενίδη»:
* Ο Επιμενίδης λέει ότι όλοι οι Κρήτες είναι ψεύτες
* Ο Επιμενίδης είναι Κρητικός
* Άρα ο Επιμενίδης λέει ψέματα
* Άρα οι Κρήτες λένε την αλήθεια
* Άρα και ο Επιμενίδης λέει την αλήθεια
* Άρα οι Κρήτες είναι ψεύτες κ.ο.κ.
* Την Παρασκευή 13 Ιουνίου, στις 19:30, στη Στοά του Βιβλίου (Πεσματζόγλου 5), θα πραγματοποιηθεί εκδήλωση από τον εκδοτικό οίκο University Studio Press για την παρουσίαση του βιβλίου του Γιάννη Μάρκοβιτς «Στα ίχνη του οικονομικού εγκληματίας». Στην εκδήλωση θα μιλήσουν οι Χάρης Θεοχάρης (πρώην Γενικός Γραμματέας Δημοσίων Εσόδων), Λέανδρος Ρακιντζής (Γενικός Επιθεωρητής Δημόσιας Διοίκησης), Βαγγέλης Δεληπέτρος (Διευθυντής εφημερίδας Ελευθεροτυπία) και ο συγγραφέας.
Αναρτήσεις
