Αριστοτέλης 384-322 π.Χ.
Η αμοιβαιότητα ευδαιμονίας του ατόμου
και ευδαιμονίας της πόλεως
§1
Πώς κατανοεί το άτομο ο Αριστοτέλης; Πάντοτε το σκέφτεται και το εξετάζει ως έναν άνθρωπο της πόλης, άρα ως πολίτη: ως συνειδητό μέλος μιας οργανωμένης και ευνομούμενης κοινωνίας πολιτών. Δεν νοείται πολίτης ένα άτομο, που οι κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες το έχουν εξουθενώσει· ούτε το άτομο που δεν έχει σκοπούς και δεν ιεραρχεί αυτούς τους σκοπούς. Είναι αυτονόητο πως το καθέκαστο άτομο έχει τους δικούς του σκοπούς, διαφορετικούς πολλές φορές από εκείνους άλλων ατόμων. Όλα όμως τα άτομα, ως ανθρώπινες υπάρξεις, αντικειμενικά διέπονται ή, ως σκεπτόμενα υποκείμενα, οφείλουν να διέπονται από έναν σκοπό, καθολικό, υπέρτατο και απώτατο: από την ευδαιμονία και τα μέρη της. Η ευδαιμονία δεν είναι απλώς το τέλος μιας μακράς πορείας και μιας επίμοχθης προσπάθειας, αλλά το ύψιστο αγαθό, για χάρη του οποίου τα ανθρώπινα άτομα, όχι ως μοναχικές και ξεριζωμένες υπάρξεις, αλλά ως πολίτες ή ως άτομα της πόλης αναπτύσσουν μια πολύπλευρη δραστηριότητα με επί μέρους επιδιώξεις και σκοπούς. Κάθε όμως επί μέρους σκοπός, όσο καλός κι αν είναι, δεν οδηγεί αυτός καθεαυτόν στην ευδαιμονία. Π.χ. ένας πολίτης έχει άμεσο σκοπό να βρει εργασία· δεν είναι όμως ο τελικός σκοπός του. Ο τελικός σκοπός είναι η ευχαρίστηση, η ευδαιμονία απ’ αυτή την εργασία. Αλλά και κάθε εργασία δεν οδηγεί στην ευδαιμονία, εάν δεν εκφράζει το εσωτερικό Είναι του ανθρώπου.
§2
Η ευδαιμονία, ως προκύπτει, είναι πάντοτε το επιδιωκτέον [=αυτό που πρέπει να επιδιώκεται]. Η επιδίωξη τούτη καρποφορεί, εάν βοηθούν οι αντικειμενικές συνθήκες, ας πούμε η σωστή ή μη σωστή λειτουργία της πολιτείας, εντός της οποίας το άτομο ως πολίτης επιδιώκει την ευδαιμονία του· επίσης εξαρτάται από τις φυσικές και επίκτητες αρετές του ανθρώπου, όπως προδιάθεση, χαρακτήρας, συνήθεια, σωφροσύνη, καλοσύνη κ.λπ. Η εκπλήρωση των διαφόρων επιθυμιών του δεν σημαίνει αυτόματα και πραγμάτωση της ευδαιμονίας. Οπωσδήποτε όμως συνιστά ένα βήμα, λαμβανομένων υπόψη και των εξής παραμέτρων: υπάρχουν οι επιθυμίες για ικανοποίηση των βασικών αναγκών του ανθρώπινου ατόμου· αυτές είναι απόλυτα θεμιτές και ικανές να μας δείχνουν τον δρόμο προς την ευδαιμονία. Υπάρχουν και εκείνες, που γεννιούνται από πλεοναστικές ανάγκες, π.χ. πλουτισμό, καταναλωτισμό, υπερβολικές απολαύσεις κ.λ.π. Εδώ συμβαίνει, όπως λέει ο Αριστοτέλης, οι άνθρωποι να χρησιμοποιούν την κάθε ικανότητά τους όχι κατά τη φυσική της αποστολή, αλλά ως προμηθευτική χρημάτων (Πολιτικά 1258a 10 κ.εξ.). Και επεξηγεί περαιτέρω πως είναι επιθυμητή για τη ζωή μας η ευχαρίστηση ή η ηδονή που συνεπάγεται η ικανοποίηση της μιας ή της άλλης επιθυμίας· ωστόσο υπάρχουν και αισχρές ηδονές, που παράγονται από εκφυλισμένες περιπτώσεις ανθρώπων και γι’ αυτό δεν είναι πραγματικές ηδονές παρά μόνο για διεφθαρμένους ανθρώπους (Ηθικά Νικομάχεια 1176a 20-24).
§3
Με βάση αυτό τον Αριστοτελικό συλλογισμό εξηγείται και τούτο: από διεφθαρμένους πολιτικούς μπορούν να προκύψουν μόνο αισχρές ηδονές γι’ αυτούς και καταστροφή για την πολιτεία. Τούτο σημαίνει για τον φιλόσοφο πως ό,τι ισχύει για την ευδαιμονία του ατόμου ισχύει και για την ευδαιμονία της πόλεως. Δεν μπορεί να υπάρχει μια άριστη κοινωνία και την ίδια στιγμή οι πολίτες της να είναι δούλοι, φτωχοί και ρακένδυτοι, ενώ συγχρόνως να υπάρχουν ορισμένοι πλούσιοι που ζουν σε βάρος των πολλών φτωχών. Η ευχαρίστηση, που μπορεί να αισθάνεται ο ένας ή ο άλλος πολίτης, δεν είναι ευδαιμονία. Η τελευταία συνδέεται με την ελευθερία, με την κατ’ αρετήν ενέργεια (ό.π., 1177a 11). Ευδαίμων πολιτεία και ευδαίμων βίος υπάρχει τότε μόνο, όταν τα άτομα και η πολιτεία ενεργούν,παράγουν έργο με βάση την αρετή: π.χ. μια πολιτεία που νομοθετεί ενάντια στην κλεπτοκρατία και οι πολιτικοί της είναι οι πρώτοι κλεπτοκράτες, δεν παράγει ενάρετο έργο, αλλά κυοφορεί τη διαφθορά· άρα δεν είναι ευδαίμων και άριστη παρά μόνο αισχρή, εκφυλισμένη. Η αρετή δεν νοείται εδώ με ηθικολογικούς όρους, αλλά με όρους του μέτρου, της αρμονίας. Επομένως, η άριστη πολιτεία και ο άριστος βίος κυβερνώνται από τη μεσότητα: π.χ. ούτε φτώχεια ούτε πολυτέλεια, ούτε στέρηση ούτε υπερβολή (Πολιτικά 1295a 36 κ.εξ). Σε μια πολιτεία, για παράδειγμα, όπου δεν κυριαρχεί το μέτρο στην απόκτηση των αγαθών, το αποτέλεσμα θα είναι περίπου το εξής: «οι πλούσιοι γίνονται πιο αναιδείς και μεγαλοαπατεώνες, οι δε φτωχοί κακοποιοί και μικροαπατεώνες, ενώ τα αδικήματα διαπράττονται άλλα από αλαζονεία, άλλα από μοχθηρία» (ό.π., 1295b 1-11). Κατά τα άλλα, οι «πεινασμένοι» και γι’ αυτό αναιδείς πολιτικοί της νεοελληνικής πολιτείας, και μάλιστα εκείνοι οι πιο αναιδείς της σκοταδιστικής «αριστεράς», με το δεξί χέρι συσσωρεύουν κεφάλαιο δι’ εαυτούς και με το αριστερό μάχονται ενάντια στο καπιταλιστικό κεφάλαιο, εξαιρώντας το δικό τους, καθότι «σοσιαλιστικό» κεφάλαιο.
Αναρτήσεις
