Τόσοι σταυροί πού στήθηκαν ,τόσοι σταυροί πού θα στηθούνε
Εμάς μονάχα με σταυρούς μπορούν να μας μετράνε
Σταυροί παντού σταυροί….
Ήμαστ” οι αδάκριτοι κι αγέλαστοι δεν κλαίμε και γελούμε
Τα σπίτια μας καπνίζουνε ,πεινούνε τα παιδιά μας ,δε λυγούμε.
Ήρθαμε να χαράξουμε του πόνου μας τα σύνορα και στήνουμε σημάδια και περνούμε.
Σταυροί, παντού Σταυροί.
Φώτης Αγγουλές
Η Καισαριανή κατοικήθηκε από τους πρόσφυγες που ήρθαν στην Ελλάδα μετά τον μικρασιατικό πόλεμο το 1922. Στην περιοχή αυτή εγκαταστάθηκαν, κάτω από πολύ δύσκολες συνθήκες, ελάχιστες οικογένειες Mικρασιατών που έστησαν τις σκηνές τους κοντά στο Nοσοκομείο Λοιμοδών Nοσημάτων “Συγγρού” για να βρίσκονται κοντά στους συγγενείς τους – κυρίως γυναίκες – θύματα της θηριωδίας των Tούρκων που είχαν προσβληθεί μετά από βιασμούς από λοιμώδη νοσήματα. Για το λόγο αυτό και η περιοχή ονομάστηκε αρχικά “Συνοικισμός Συγγρού”. Mέσα σε ελάχιστους μήνες – στις αρχές του 1923 – η πολιτεία εγκατέστησε σταδιακά 8.000 περίπου πρόσφυγες κυρίως από τα παράλια της Μ. Ασίας.Χαρακτηριστικό της κατάστασης που επικρατούσε στο συνοικισμό ήταν ένα άρθρο που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα “Ακρόπολις” στις 14 Σεπτεμβρίου 1929. Η εφημερίδα, με αφορμή την επίσκεψη του Δημάρχου Αθηναίων Σπ. Μερκούρη στο συνοικισμό έγραφε: “Ο Δήμαρχος διεπίστωσε δε ότι η κατάστασις, υπό την οποίαν διαβιούν οι κάτοικοι τούτου του οικισμού, είναι αυτόχρημα τραγική. Το νερό, το οποίο διανέμεται εις τους κατοίκους, ανήρχετο μέχρι προ ολίγου καιρού εις 10 μόνο κυβικά μέτρα, τελευταίως δε ήρχισεν και αυτό να καταλίσκεται από τους εργολάβους, οι οποίοι κτίζουν νέας οικοδομάς. Τραγικώτερον, όμως παρουσιάζεται το ζήτημα των αποχωρητηρίων του συνοικισμού, τα οποία είναι ξύλινες παράγκες με ξύλινα πατώματα, κάτωθι των οποίων υπάρχουν ανοικτοί βόθροι. Αι εστίαι αυταί ακαθαρσίας όχι μόνον μολύνουν με τα αναθυμιάσεις των ολόκληρον τον συνοικισμόν, αλλά και αποτελούν παγίδας διά τους εισερχομένους εντός αυτών, λόγω του σαθρού των πατωμάτων. Τα περισσεύματα δε των βόθρων, μη έχοντα άλλοθεν διέξοδον εκχύνονται εις τας οδούς”.
ΡΕΜΠΟΥΤΣΙΚΑΣ ΜΗΤΣΟΣ Από την Αχαγιά Πάτρας :«Αγαπημένοι μου, ο θάνατός μου δεν θα πρέπει να σας λυπήσει, αλλά να σας ατσαλώσει πιο πολύ για την πάλη που γίνεται. Σφίξτε τις καρδιές σας και βγείτε παλικάρια από τη νέα δοκιμασία. Έτσι θα μας τιμήσετε καλύτερα. Όταν ο άνθρωπος δίνει τη ζωή του για ανώτερα ιδανικά, δεν πεθαίνει ποτέ».
Ο πονεμένος και δοκιμασμένος από τις κακουχίες αυτός κόσμος συμμετείχε ενεργά στην αντίσταση. Η οργάνωση του ΕΑΜ Καισαριανής αναπτύχθηκε ταυτόχρονα και παράλληλα με τις οργανώσεις των γειτονικών συνοικιών, ενώ παράλληλα αναπτύχθηκε κι η Αλληλεγγύη, της οποίας κύριο μέλημα ήταν η οργάνωση συσσιτίων για παιδιά κι ενήλικες. Τα συσσίτια, εκτός του ότι ανακούφιζαν τον κόσμο από το λιμό, συντελούσαν ώστε τα μέλη του ΕΑΜ να έρχονται σε επαφή με πολύ κόσμο που ήθελε να μπει στις γραμμές του κινήματος. Εκεί δούλευαν και τέσσερα τυπογραφεία και αρκετοί πολύγραφοι που τύπωναν προκηρύξεις και παράνομες εφημερίδες.
Στην Καισαριανή στις 15/5/41 ο Άρης οργάνωσε την πρώτη σύσκεψη για το ξεκίνημα της αντίστασης. Mαζί του ήταν και ο Καισαριανιώτης Μανώλης Τσάφος, ο οποίος σκοτώθηκε αργότερα μαζί του. Έλεγε ο Άρης:
«Ακόμα και τα καριοφίλια των προγόνων μας του ’21 θα ξεθάψουμε! [...] Μην αμφιβάλλετε, πως γρήγορα θα το σκάσουν τα παλικάρια του κόμματος απ’ τις φυλακές και τα ξερονήσια για να βρεθούν στις πρώτες γραμμές του εθνικολαϊκού αγώνα»
Η Καισαριανή ήταν από τις πρώτες ελεύθερες συνοικίες που δημιουργήθηκαν. Από τις συνοικίες αυτές ήταν αδύνατο να περάσουν μεμονωμένα άτομα ή μικρές ομάδες κατακτητών και συνεργατών τους. Μόνο ισχυρές και καλά οργανωμένες μονάδες μπορούσαν να φτάσουν, αλλά και πάλι δεν μπορούσαν να παραμείνουν παρά για μερικές ώρες ή το πολύ για μια δυο μέρες. Από όλες τις επιχειρήσεις που οργανώθηκαν από τον ΕΛΑΣ Καισαριανής εμείς θα εστιάσουμε στις εξής:
-Στις αρχές Μάρτη του 1944 οργανώθηκε από το 3ο τάγμα του ΕΛΑΣ Καισαριανής μια αρκετά ριψοκίνδυνη επιχείρηση, με στόχο την αναγραφή τεράστιου συνθήματος στο Καλλιμάρμαρο Στάδιο. Αποφασίστηκε να γραφτεί με τεράστια γράμματα (20×10 μέτρα το καθένα)το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ σε ολόκληρο το κυκλικο τμήμα των κερκίδων του Σταδίου. Καπετάνιος του τάγματος ήταν ο Ορέστης Μακρής. Το γράψιμο κράτησε περίπου 5 ώρες. Δεν θέλει ρώτημα πώς οι Γερμανοί και οι συνεργάτες τους θορυβήθηκαν φοβερά την επόμενη μέρα, αφού κάτω από τη μύτη τους έγινε όλη αυτή η επιχείρηση.
-Οι επιδρομές των Γερμανών και των ταγματασφαλιών ξεκίνησαν πριν ακόμη τελειώσει το 1943. Τη νύχτα, όμως, της 16ης προς 17η Ιουνίου 1944, η ενέδρα που αυτοί έστησαν στοίχισε τη ζωή 10 ανδρών της ΕΠΟΝ και ανταρτών του ΕΛΑΣ στο χώρο της Μονής Καισαριανής, εκεί που είχαν ταμπουρωθεί. Ο Άρης Δαυλάκος (Απόλλων), ο Πρόδρομος Αδραμίτογλου, ο Σωτήρης Βενιέρης, ο Ανδρέας Κρυσταλάκος, ο Μιχάλης Μενεγάκης, ο Νίκος Νταλιάνης, ο Γιώργος Πολεμαρχάκης σκοτώθηκαν στη μάχη. Τον Στέφανο Τσάφο τον συνέλαβαν λαβωμένο και τον μετέφεραν στο Γουδί πάνω σε έναν γάιδαρο, όπου τον αποτελείωσαν. Τον Κυριάκο Φερεντίνο και τον Γερμανό Χατζηνόπουλο τους συνέλαβαν στο νεκροταφείο. Την επομένη μέρα σύσσωμος ο λαός της Καισαριανής κήδεψε τους νεκρούς του.
-Τέλος, μια ακόμη μεγάλη επιδρομή έγινε στις 4 Ιουλίου 1944. Οι ταγματασφαλίτες, εκτός από τα άλλα, είχαν σκοπό να μαζέψουν κόσμο για να τον στείλουν στη Γερμανία. Επιτέθηκαν ταυτόχρονα στην Καισαριανή, στο Παγκράτι, στη Γούβα και στον Αη Γιάννη από τη λεωφόρο Βουλιαγμένης, αλλά τα τάγματα του ΕΛΑΣ τους απέκρουσαν. Οι απώλειες των ταγματασφαλιτών ήταν περίπου 100 νεκροί και τραυματίες.
Ο Ν.Μαριακάκης πριν την εκτέλεση: «Καλύτερα να πεθάνει κανείς στον αγώνα για τη λευτεριά παρά να ζει σκλάβος»
Τη μικρή αυτή συνοικία επέλεξαν οι κατακτητές για να εκτελούν τους αγωνιστές, επιδιώκοντας, έτσι, να τρομοκρατήσουν και να κάμψουν το ηθικό των κατοίκων της.
Οι εκτελέσεις στο Σκοπευτήριο ήταν, σχεδόν, καθημερινό φαινόμενο. Το 1942 εκτελέστηκαν 13 αγωνιστές , το 1943 άλλοι 147 και το 1944 εκτελέστηκαν 440 αγωνιστές. Μεταξύ αυτών κι ο Κώστας Περρικός, μέλος της ΠΕΑΝ, αξιωματικός αεροπορίας, αλλά και η 16χρονη μαθήτρια Ηρώ Κωνσταντοπούλου. Εκτός απ’ αυτούς εκτελέστηκαν και 25 αντιφασίστες στρατιώτες του κατακτητή (20 Ιταλοί και 5 Γερμανοί).
Η κορυφαία και πιο τραγική στιγμή στην ιστορία του Σκοπευτηρίου ήταν η μαζική εκτέλεση 200 κομμουνιστών την Πρωτομαγιά του 1944.
Από το Φλεβάρη του 1937 άρχισε η συγκέντρωση των κομμουνιστών και άλλων αγωνιστών κατά της δικτατορίας του Μεταξά στο φρούριο της Ακροναυπλίας και στα ξερονήσια των Κυκλάδων. Μετά από την συνθηκολόγηση τηςΕλλάδας τον Απρίλη του 1941 έγινε και η τυπική παράδοση των 600 κρατουμένων της Ακροναυπλίας στους κατακτητές. Από αυτούς οι 200 στάλθηκαν στα στρατόπεδα Κατούνας, Βόνιτσας, Λαζαρέτο και Κέρκυρας. Άλλους 300 έστειλαν στο στρατόπεδο Λάρισας – Τρικάλων. Από το στρατόπεδο της Λάρισας 54 εκτελέστηκαν για αντίποινα στο Κούρνοβο στις 6 Ιουνίου του 1943. Με την συνθηκολόγηση των Ιταλών στις 8 Σεπτέμβρη 1943 οι Γερμανοί μετέφεραν τους Ακροναυπλιώτες της Λάρισας στοστρατόπεδο Χαϊδαρίου.
Η μαζικότερη εκτέλεση κρατουμένων έγινε την πρωτομαγιά του 1944.Η αφορμή δόθηκε με την επίθεση των ανταρτών κατά του στρατηγού Κρεντς στους Μολάους. Η εφημερίδα Καθημερινή στις 30.4.1944 δημοσίευσε την παρακάτω ανακοίνωση: Την 27ην Απριλίου 1944 κομμουνιστικαί συμμορίαι παρά τους Μολάους κατόπιν μιας εξ ενέδρας επιθέσεως εδολοφόνησαν ανάνδρως έναν Γερμανόν Στρατηγόν και τρεις συνοδούς του. Πολλοί Γερμανοί στρατιώται ετραυματίστησαν. Ως αντίποινα διατάχτηκε: 1. Ο τυφεκισμός 200 Κομμουνιστών την 1.5.1944. 2. Ο τυφεκισμός όλων των ανδρών τους οποίους θα συναντήσουν τα γερμανικά στρατεύματα επί της οδού Μολάοι προς Σπάρτην έξωθεν των χωρίων.
Υπό την εντύπωσιν κακουργήματος τούτου Έλληνες εθελονταί εφόνευσαν αυτοβούλως 100 άλλους κομμουνιστάς.
Ο Στρατιωτικός Διοικητής Ελλάδος”.
Το πρωί 1η Μαΐου στο Χαϊδάρι, μετά το προσκλητήριο άρχισε η εκφώνηση του καταλόγου των μελλοθανάτων που συντάχτηκε σε ειδικό γραφείο της οδού Μέρλιν όπου συστεγάζονταν τα Ες-Ες με την Ειδική Ασφάλεια. Με τον αριθμό 71, εκφωνήθηκε το όνομα Ναπολέων Σουκατζίδης, ο οποίος επειδή γνώριζε τη γερμανική γλώσσα εκτελούσε χρέη διερμηνέα. Τότε επεμβαίνει ο διοικητής του στρατοπέδου Καρλ Φίσερ (Karl Fischer). – «Όχι εσύ! Όχι εσύ Ναπολέων! ».
Η απάντησή του θα μείνει σύμβολο αυτοθυσίας :
- «Δέχομαι, κύριε διοικητά, τη ζωή, με τον όρο πως δεν πρόκειται να την πάρω από άλλο κρατούμενο. Μόνο όταν η θέση μου μείνει κενή!».
Στη διαδρομή από το Χαϊδάρι στην Καισαριανή, οι μελλοθάνατοι αποτυπώνουν μερικές τελευταίες λέξεις στο χαρτί. Πετούν στο δρόμο τα στερνά τους σημειώματα.
O Ναπολέων Σουκατζίδης γράφει στον πατέρα του:«Πατερούλη, πάω για εκτέλεση, να ‘σαι περήφανος για τον μονάκριβο γιο σου».
Ο Νίκος Μαριακάκης στο δικό του σημείωμα έγραψε:«Καλύτερα να πεθαίνει κανείς στον αγώνα για τη λευτεριά παρά να ζει σκλάβος».
Ο Σάββας Σαββόπουλος: «… Καμιά δύναμη δε θα μπορέσει να τσακίσει το ΚΚΕ. Το ΚΚΕ θα νικήσει…».
Ο νεολαίος, ο Δημήτρης Σόφης: «Χαίρετε φίλοι. Εκδίκηση. Μάνα μη λυπάσαι. Χαίρε μάνα».
Ο Μήτσος Ρεμπούτσικας: «…Οταν ο άνθρωπος δίνει τη ζωή του για ανώτερα ιδανικά, δεν πεθαίνει ποτέ…».
Ο Κώστας Τσίρκας: «Πρωτομαγιά. Γεια σας. Όλοι πάμε στη μάχη»
ΤΣΙΡΚΑΣ ΚΩΣΤΑΣ Από την Ήπειρο :«Γεια και χαρά! Σας φιλώ όλους με πολλή αγάπη». «Πρωτομαγιά. Γεια σας όλοι, πάμε για μάχη».
Στο Σκοπευτήριο τους χώρισαν σε εικοσάδες. Στην τελευταία εικοσάδα έβαλαν τον Σουκατζίδη, για να μπορέσουν να τον χρησιμοποιήσουν ως διερμηνέα. Η πρώτη εικοσάδα πήρε θέση απέναντι από τις κάννες των όπλων. Τους νεκρούς φόρτωνε σε καμιόνια η επόμενη εικοσάδα που επρόκειτο να πάρει θέση μπροστά στις κάννες.
Η ίδια σκηνή θα επαναληφθεί αρκετές φορές, ώσπου στο τέλος δεν είχε μείνει κανείς ζωντανός από τους 200. Μόνο την τελευταία εικοσάδα την μετέφεραν οι Γερμανοί. Ήταν λίγο μετά τις 10 το πρωί.
Η συνοικία θρήνησε συνολικά 118 αγωνιστές κατοίκους της. Στο Σκοπευτήριο, σήμερα, έχει ανεγερθεί Μνημείο Εθνικής Αντίστασης, έργο του γλύπτη Απόστολου Φανακίδη.
Πριν από μερικούς μήνες η κυβέρνηση θέλησε να παραχωρήσει το Σκοπευτήριο Καισαριανής στο Ταμείο Αξιοποίησης Ιδιωτικής Περιουσίας του Δημοσίου (ΤΑΙΠΕΔ), προκειμένου να περάσει σε χέρια ιδιωτών προς εκμετάλλευση. Η σύσσωμη, όμως, αντίδραση των κατοίκων ματαίωσε τα σχέδια της.
Το Σκοπευτήριο είναι και θα παραμείνει παγκόσμιο μνημείο κατά του φασισμού.
Έλενα Παπαγεωργίου
Πηγες:
Καισαριανή η φυσιογνωμία μιας πόλης, Σ.Τζόκας, Αθήνα, 1998
“Η Καισαριανή γράφει την ιστορία της…”, έκδοση γραφείου Παιδείας Δήμου Καισαριανής
Πάνος Λαγδάς: “Αρης Βελουχιωτης – Ο πρώτος του Αγώνα”, Tόμος Α.
Το Παγκράτι στην Εθνική Αντίσταη 1941 – 1944, Δ. Παλαιολογόπουλος
Αναρτήσεις
